باشگاه ادبیات | درباره ما | تماس با ما

photo_2026-11-12_15-44-57

چرا بعضی افراد تا پایان عمر کتاب‌خوان می‌مانند؟

جو پینسکر

می‌توان آنها را از کیف‌های پارچه‌ای کتاب‌فروشی‌های مستقل، لیوان‌‌هایی با نوشته «عاشق کتاب» یا ــ مطمئن‌تر از همه ــ از روی دسته‌ای از کاغذهای چاپ‌شده و صحافی‌شده‌ای شناخت که روی پاهایشان گذاشته‌اند و ورق می‌زنند. در نبود اصطلاحی دقیق‌تر، به این افراد می‌گوییم: کتاب‌خوان‌ها.

پیوستن به جمع آنها در ظاهر بسیار ساده است: کتابی بردارید، آن را بخوانید و تمام! حالا شما هم یک کتاب‌خوان هستید ــ حتی نیازی به آن کیف پارچه‌ای هم ندارید. اما پشت این فرایند ساده، پرسشی درباره انگیزه وجود دارد: چرا بعضی افراد از کودکی یاد می‌گیرند از مطالعه لذت فراوانی ببرند، درحالی‌که بعضی دیگر چنین نمی‌شوند؟ پاسخ به این پرسش اهمیت زیادی دارد، زیرا مطالعه در اوقات فراغت با طیفی از پیامدهای مثبت تحصیلی و شغلی مرتبط دانسته شده است. بااین‌حال، توضیح کامل علت این تفاوت آسان نیست. یکی از عوامل اصلی ظاهراً خانواده‌ای است که فرد در آن متولد می‌شود و فرهنگ کتاب‌خوانی‌ئی که والدین در خانه فراهم می‌کنند.

تعداد کتاب‌خوانان در آمریکا بستگی به این دارد که «کتاب‌خوانی» را چگونه تعریف کنیم. در سال ۲۰۱۷، حدود ۵۳ درصد از بزرگسالان آمریکایی ــ تقریباً ۱۲۵ میلیون نفر ــ طی ۱۲ ماه گذشته دست‌کم یک کتاب را که مربوط به مدرسه یا کارشان نبوده خوانده بودند. طبق بررسی دقیق‌تری که «بنیاد ملی هنرهای آمریکا» پنج سال پیش از آن انجام داده بود، ۲۳ درصد بزرگسالان «کم‌خوان» بودند و سالانه یک تا پنج کتاب تمام می‌کردند؛ ۱۰ درصد «متوسط‌خوان» بودند و شش تا یازده کتاب می‌خواندند؛ ۱۳ درصد «پُرخوان» بودند و سالانه ۱۲ تا ۴۹ کتاب می‌خواندند؛ و ۵ درصد نیز «کتاب‌خوانان بسیار جدی» محسوب می‌شدند که سالانه ۵۰ کتاب یا بیشتر می‌خواندند.

وندی گریس‌ولد، جامعه‌شناس دانشگاه نورث‌وسترن که دربارۀ کتاب‌خوانی تحقیق می‌کند، می‌گوید: «در هر جامعه‌ای گروهی از مردم ــ از درصدی بسیار ناچیز گرفته تا حدود نیمی از بزرگسالان ــ وجود دارند که در اوقات فراغتشان زیاد مطالعه می‌کنند.»

گریس‌ولد این گروه را «طبقه کتاب‌خوان» می‌نامد. او با درنظرگرفتن آمار کتاب‌خوانان «پُرخوان» و «بسیار جدی» بنیاد ملی هنرهای آمریکا و همچنین میزان مطالعه جدی در دیگر کشورهای ثروتمند مشابه، تخمین می‌زند که حدود ۲۰ درصد از بزرگسالان آمریکا به این طبقه تعلق دارند. به گفته او، از اواسط قرن نوزدهم تا اواسط قرن بیستم، نسبت بیشتری از جمعیت آمریکا کتاب‌خوانان جدی محسوب می‌شدند؛ دورانی که پیشرفت فناوری چاپ آن را ممکن کرده بود و سرانجام با ظهور تلویزیون رو به افول گذاشت.

برخی افراد بسیار بیشتر از دیگران احتمال دارد به این «طبقه کتاب‌خوان» بپیوندند. گریس‌ولد می‌گوید: «الگوها بسیار بسیار قابل پیش‌بینی هستند.»

اول از همه ــ و شاید بدیهی‌تر از همه ــ هرچه میزان تحصیلات فرد بالاتر باشد، احتمال کتاب‌خوان‌بودن او نیز بیشتر است. علاوه بر این، به گفته او، «شهرنشینان بیشتر از روستانشینان مطالعه می‌کنند»، «رفاه مالی با کتاب‌خوانی ارتباط دارد» و «دختران کم‌سن‌وسال زودتر از پسران شروع به خواندن می‌کنند» و در بزرگسالی نیز همچنان بیشتر مطالعه می‌کنند.

نژاد نیز در داده‌ها با تفاوت‌هایی همراه است: بر اساس آمار بنیاد ملی هنرهای آمریکا، ۶۰ درصد از بزرگسالان سفیدپوست آمریکایی گفته بودند که طی سال گذشته، خارج از محیط کار یا تحصیل، کتابی خوانده‌اند. این میزان برای بزرگسالان سیاهپوست ۴۷ درصد، آسیایی‌ها ۴۵ درصد و افراد اسپانیایی‌زبان ۳۲ درصد بوده است. البته ممکن است بخشی از این همبستگی‌ها صرفاً بازتاب ارتباط قوی میان میزان تحصیلات و کتاب‌خوانی باشد.

هرچند داشتن هیچ‌یک از این ویژگی‌ها تضمین نمی‌کند که فرد حتماً کتاب‌خوان بشود یا نشود. به‌نظر می‌رسد شخصیت نیز نقش داشته باشد. دنیل ویلینگهام، استاد روان‌شناسی دانشگاه ویرجینیا، می‌گوید: «به‌نظر می‌رسد افراد درون‌گرا کمی بیشتر احتمال دارد که بخش زیادی از اوقات فراغت‌شان را صرف مطالعه کنند.»

ویلینگهام همچنین به موضوعی اشاره می‌کند که پژوهشگران زیادی آن را بررسی کرده‌اند: تعداد کتاب‌هایی که در خانه دوران کودکی فرد وجود داشته است. پژوهش‌هایی درباره «فرهنگ علمی و فکری خانواده» نشان داده‌اند کودکانی که در محیطی پر از کتاب بزرگ می‌شوند، معمولاً به سطوح تحصیلی بالاتری می‌رسند و کتاب‌خوانان بهتری می‌شوند؛ حتی وقتی میزان تحصیلات والدین آن‌ها نیز در محاسبات آماری درنظر گرفته شود.

اما صرفاً وجود کتاب در خانه به شکلی جادویی زندگی کودک را تغییر نمی‌دهد. ویلینگهام می‌گوید: «سؤال این است که اگر کودکی را که در مدرسه عملکرد چندان خوبی ندارد درنظر بگیرم و ۳۰۰ کتاب در خانه‌اش بگذارم، چه اتفاقی می‌افتد؟ تقریباً با اطمینان می‌توان گفت: اتفاق خاصی نمی‌افتد. پس عامل اصلی چیست؟ آیا کاری است که مردم با آن کتاب‌ها انجام می‌دهند؟ یا اینکه وجود کتاب‌ها صرفاً نشانه‌ای از مجموعه بسیار گسترده‌تری از نگرش‌ها، رفتارها و اولویت‌هایی است که در آن خانواده وجود دارد؟»

اینکه بگوییم کتاب‌خوان‌بودن کودک زمینه موفقیت تحصیلی او را فراهم می‌کند، تقریباً بدیهی است؛ زیرا بخش بزرگی از مدرسه اساساً بر خواندن استوار است. اما این استدلال که مطالعه را صرفاً وسیله‌ای برای رسیدن به هدف می‌داند، چیزی درباره لذت‌های فراوانی که مطالعه می‌تواند به همراه داشته باشد نمی‌گوید.

البته افراد زیادی واقعاً از مطالعه لذت نمی‌برند یا ممکن است به دلیل اختلالات یادگیری یا توجه، لذت‌بردن از آن برایشان دشوار باشد. بااین‌حال، خواندن مهارتی حیاتی است. شاید ناامیدکننده باشد که افراد بر بسیاری از عواملی که تعیین می‌کنند خودشان یا فرزندانشان کتاب‌خوان خواهند شد یا نه، کنترل چندانی ندارند؛ اما خوشبختانه عوامل دیگری نیز وجود دارند که می‌توان آنها را کنترل کرد.

ویلینگهام در کتاب خود با عنوان «پرورش کودکانی که اهل مطالعه‌اند» توضیح می‌دهد که سه عامل تأثیر زیادی بر تبدیل شدن فرد به یک کتاب‌خوان مادام‌العمر دارند. عامل اول این است که کودک باید در رمزگشایی کلمات مهارت و روانی کافی پیدا کند؛ یعنی بتواند بدون دشواری «نوشته روی صفحه را به کلمات در ذهن تبدیل کند». مدارس این مهارت را آموزش می‌دهند، اما والدین نیز می‌توانند با کتاب‌خواندن برای فرزندان و همراه با آنها کمک کنند؛ به‌خصوص اگر این خواندن با بازی‌های کلامی همراه باشد. چنین بازی‌هایی به کودکان کمک می‌کنند صداهای مجزای گفتاری تشکیل‌دهنده کلمات را بهتر تشخیص دهند.

عامل دوم این است که کودکانی که در خواندن روان شده‌اند، از داشتن دانش عمومی گسترده درباره جهان بهره زیادی می‌برند. ویلینگهام می‌گوید: «مهم‌ترین عامل پیش‌بینی‌کننده اینکه یک کودک یا بزرگسال متنی را درک خواهد کرد یا نه، این است که از قبل تا چه اندازه درباره موضوع آن متن اطلاعات دارد.» بنابراین والدین می‌توانند اطلاعات و دانشی درباره جهان در اختیار فرزندان‌شان قرار دهند که بعدها به آنها در فهم مطالبی که می‌خوانند کمک کند؛ یا دست‌کم مطمئن شوند کودک پیش‌زمینه‌ای درباره موضوعی که قرار است بخواند دارد.

وقتی این دو عامل فراهم شدند، مؤلفه نهایی انگیزه است. ویلینگهام می‌گوید: «باید نگرش مثبتی نسبت به مطالعه داشته باشید و تصویر مثبتی از خودتان به‌عنوان یک کتاب‌خوان در ذهن داشته باشید.»

همین عامل سوم، موضوع اصلی کتاب «چگونه یک کتابخوان پرورش دهیم» نوشته پاملا پل و ماریا روسو است که به‌ترتیب سردبیر و سردبیر بخش کتاب کودک مجلۀ «نقد کتاب نیویورک تایمز» بودند. پل می‌گوید بسیاری از والدین تحت فشار پژوهش‌های فراوانی قرار می‌گیرند که نشان می‌دهند مطالعه با مواردی مانند موفقیت تحصیلی، موفقیت در آزمون‌ها، عملکردهای اجرایی ذهن و سلامت عاطفی ارتباط دارد. دانستن همه این موارد باعث می‌شود والدین فکر کنند: «خب، بچه من باید کتاب‌خوان بشود.» اما چنین ذهنیتی ممکن است باعث شود والدین مطالعه را در نظر فرزندشان به شکل یک وظیفه و اجبار جلوه دهند. کودکان خیلی سریع این موضوع را متوجه می‌شوند؛ درست مثل زمانی که می‌فهمند والدینشان سعی دارند غذایی را صرفاً به این دلیل به آن‌ها بدهند که «برای سلامتی‌شان مفید است». به گفته پل، هدف این است که مطالعه را نه مانند «اسفناج»، بلکه مانند «کیک شکلاتی» به کودک معرفی کنیم.

مطالعه زمانی بیشتر شبیه کیک شکلاتی خواهد شد که خود والدین نیز با شادی و به‌طور مرتب کتاب بخوانند. روسو می‌گوید: «وقتی روی مبل نشسته‌ام و کتاب می‌خوانم و بچه‌هایم مشغول کار خودشان هستند، دوست دارم با خودم فکر کنم: «من همین الان دارم فرزندپروری می‌کنم؛ آنها می‌توانند ببینند که من دارم این کتاب را می‌خوانم.» به همین ترتیب، پل می‌گوید اگر بلافاصله بعد از شام اولین کاری که انجام می‌دهید پیمایش‌‌کردن صفحه تلفن همراه، بازکردن رایانۀ همراه یا تماشای تلویزیون باشد، احتمالاً فرزندانتان متوجه این رفتار خواهند شد. والدین با شیوه‌ای که اوقات فراغت خود را سپری می‌کنند، دائماً پیام‌هایی به فرزندانشان منتقل می‌کنند.

والدین برای اینکه فرزندانی عاشق کتاب تربیت کنند، لازم نیست خودشان از کودکی کتاب‌خوانان حرفه‌ای بوده باشند. پل و روسو پیشنهادهای مختلفی برای جذاب و ارزشمند جلوه‌دادن مطالعه ارائه می‌کنند: هنگام غذاخوردن یا در ماشین درباره کتاب‌ها صحبت کنید و نشان دهید که کتاب می‌تواند درست به اندازه اتفاقات روزمره موضوع جذابی برای گفت‌وگو باشد؛ مرتب به کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها سر بزنید و مدتی در آنجا بمانید؛ و برای تولدها کتاب هدیه بدهید.

پل همچنین توصیه می‌کند کتاب‌ها را در نقاط مختلف خانه پخش کنید، نه اینکه آنها را با وسواس در اتاق خواب خودتان یا تنها در یک بخش خاص خانه نگه دارید. شاید ساختن یک کتابخانه بزرگ خانگی گران به‌نظر برسد، اما او یادآوری می‌کند که کتاب‌های دست‌دوم را می‌توان ارزان خرید و از کتابخانه‌های عمومی نیز می‌توان تعداد زیادی کتاب را رایگان قرض گرفت. او می‌گوید: «برای پرکردن خانه از کتاب به پول زیادی نیاز ندارید… و وقتی همیشه کتاب در اطراف کودک وجود داشته باشد، خیلی سخت است که کودک حوصله‌اش سر برود.»

در بخشی از مصاحبه، روسو از مطالعه با تعبیر «سیستم شخصیِ لذت‌رسانی» یاد می‌کند؛ تعبیری که شاید یکی از بهترین شیوه‌ها برای فکر کردن درباره تشویق کودکان به مطالعه باشد. همان‌طور که بسیاری از والدین به‌خوبی می‌دانند، توانایی مطالعه از نظر پیامدهای آینده زندگی فواید فراوانی دارد. اما تمرکز اصلی باید بر این باشد که به کودکان کمک کنیم ارزش و لذت ذاتی مطالعه را همان لحظه کشف کنند، نه اینکه فقط آن را ابزاری برای موفقیت آینده بدانند. وقتی این اتفاق بیفتد، فواید دیگر نیز به دنبال آن خواهند آمد.

مطالب مشابه

شهریور 22, 1405

پایان کتابخوانی؟ ظهور جامعه‌ پساسوادی

فریدول عالم وقتی مطالعه دیگر چارچوب معرفت‌شناختی ممتاز یک فرهنگ نباشد چه اتفاقی می‌افتد؛ یعنی زمانی که گذر طولانی از شفاهیت و لغت‌محوری (logocentrism) از طریق کتابت یا خط‌محوری (graphocentrism)، جای خود را به وضعیتی پساخط‌محوری می‌دهد که در آن هوش مصنوعی دیگر صرفاً متون را نمی‌خواند، بلکه در تولید، دگرگونی و انتشار آنها مشارکت […]

شهریور 2, 1405

پایان دوران کتابخوانی فرارسیده است

زمانی خوش‌بینان بر این باور بودند که سوادآموزی همگانی قطعی و اجتناب‌ناپذیر است. اما اکنون به‌نظر می‌رسد که عصر کتابخوانی ممکن است تنها یک انحراف کوتاه در تاریخ بشر بوده باشد. رز هوروویچ بر اساس افسانه‌ها، دوهزاروسیصد سال پیش، بطلمیوس اول، پادشاه مصر، از مشاور دربار خود خواست تا مجموعه‌ای جامع از آثار مکتوب جهان […]

فروردین 17, 1404

کسانی که مهارت خواندن ندارند، مهارت اندیشیدن هم ندارند

🔴 کاتبی را تصور کنید که بعد از اختراع ماشین چاپ، مشغول نوشتن متنی بود که تا به حال بارها و بارها آن را نوشته بود. چه احساسی داشت؟ احتمالاً با خودش فکر می‌کرد «مشغول چه کار بیهوده‌ای هستم!» امروزه خیلی از آدم‌ها وقتی مجبور می‌شوند متنی بنویسند که طولانی‌تر از سی کلمه است، همچین […]

شهریور 5, 1403

ملکه اعتضادی، زنی که تن‌فروش نبود

امیر عزتی درباره تاریخ کشورمان چه می‌دانیم؟ مهمترین منابع مکتوب در بارۀ سده‌های پیشین ایران را بیگانگان نوشته‌اند. کسانی که روس یا انگلیسی تبار، به خاورشناسی و ایرانشناسی شهره بودند. کتاب‌های نویسندگانی چون ابوالفضل بیهقی و محمدتقی لسان الملک سپهر در قیاس با تاریخ‌نگاران قدیم و جدید غربی چندان محل اعتبار نبود و نیست. اگر […]

شهریور 5, 1403

ملکه‌ اعتضادی: پرترۀ ناتمام

مهدی گنجوی ملکه اعتضادی[1] نویسنده، خیاط، و فعالِ حوزۀ زنان، از نوادگان اعتضادالسلطنه (از اولاد فتحعلیشاه) بود و چند سالی نیز رهبری یک حزب تازه‌تاسیس را، با نام حزب ذوالفقار، برعهده داشت. اعتضادی جزو انگشت‌شمار زنان ایرانی‌ست که در دهه‌های آغازین قرن گذشته، با نگارش زندگی‌نامه‌ای انتقادی از خود، فراز و فرود حیاتش را، آگاهانه […]

تیر 11, 1403

آثار فریدون و کامبیز گیلانی

باشگاه ادبیات اکنون در چهاردهمین سال فعالیت خود به سر می‌برد و این کار ممکن نبود مگر با همکاری صمیمانه اهل قلم که آثارشان را در اختیار ما گذاشتند و اینک شمارشان از چند صد نفر گذشته است. یکی از اولین همراهان ما فریدون گیلانی- روزنامه‌نگار، نویسنده، شاعر، مترجم و فعال سیاسی-بود که سه سال […]

دیدگاهتان را بنویسید لغو پاسخ